Sayfalar

263 ) SEYYAH OLDUM ŞU OSMANLI'YI GEZERİM !..

  

   Osmanlı günlüklerinde Osmanlı toplumuna ve toplumun sosyal ve kültürel yaşantısına dair bilgi bulmak güçtür. Sultan tarafından atanmış resmi görevli tarihçilerin yazdığı bu günlüklerde genellikle askeri seferler, savaşlar, siyasi ve diplomatik ilişkiler, devrin hükümdarının izlediği siyasete dair bilgi verilir. Bununla beraber çok zengin Osmanlı arşivlerinde devletin yönetim politikası, güvenlik ve adaletle ilgili belgelerde Osmanlı sosyal tarihini aydınlatacak kayıtlar vardır..
   Gözlemlerini ve yaşadıkları olayları kaydeden görgü tanıkları çoğunlukla seyyahlardır. Osmanlı seyahatnamelerinin sayısı azdır. En iyi bilineni 17. yüzyıl Osmanlı gözlemci Evliya Çelebi'nin seyahatnamesidir. Diğer bir Osmanlı seyyahı Latifi'nin şiirsel günlüğü, 17. yüzyıl İstanbul'unda sosyal ve kültürel yaşam için iyi bir kaynaktır. Bununla beraber Osmanlı ile ilgili seyahatnamelerin çoğu Avrupalı seyyahlar tarafından yazılmıştır.
   Yabancı seyyahların gözlemlerine bir kanıt olarak, onların yazdıkları Osmanlı kanunnameleri ve belgeleriyle karşılaştırıldığında ; seyyahların kayıtlarındaki bilgilerin Osmanlı kayıtlarında aynı şekilde yer aldığı görülmüştür. Örneğin ; 17. yüzyıl ortalarında İngiliz seyyah Robert Withers'in yazdığına göre, devşirme bir devlet görevlisi ölünce mülkünün üçte ikisi devlet hazinesine kalırdı. Bu bilgi aynı zamanda Ömer Lütfü Barkan'ın yayımladığı "Osmanlı Kanunnamesi"nde yazılıdır..
   
   Güvenilir ve tarafsız seyyahların arasında ; Alman elçisi Busbecq, seyyah Dernschwam, Fransız diplomat Chevalier d'Arvieux, Burgonya Dükası Philippe le Bon'un sofra zabiti ve müşaviri olan Broquiére, Birinci Ferdinand'ın elçi heyetinin Latince tercümanı olan B. Kuripecic, Fransız elçi d'Aramon, Fransız coğrafyacı de Nicolay ve Fransız seyyah Canaye, İngiltere Büyükelçisi Harborne'un vekilharcı John Sanderson, İngiliz seyyah George Sandys, İskoç seyyah William Lithgow, İtalyan seyyah Dellavalle, Fransız diplomat Louis Gedoyn, Fransız gezgin Thévenot, Danimarkalı seyyah Des Hayes, Fransız seyyah Grelot, Fransız seyyah Antoine Galland, Hollandalı seyyah De Bruyn, İngiliz seyyah Jean du Mont sayılabilir...
   Örneğin, 14. ve 15. yüzyıllarda Balkanlar'da Osmanlı fütuhatı dolayısıyla yapılan Niğbolu Savaşı'nda esir alınan Münihli Schiltberger, 1396 ile 1411 arasında tanık olduğu olayları yazmıştır. Bu olaylar arasında Bayezid'in Sivas'ı alması, Timur'a savaşta kaybetmesi ve Timur'un ölümü gibi...
   17. yüzyıl sonlarında, 1694'de, Anadolu'da seyahat eden bir Fransız misyonerinin Türklerin karakterine dair kaleme aldığı notları şöyledir :
"Türkler barbar ve zalim değillerdir. Onlar adaleti yalnız kendi aralarında değil düşmanları için de olsa ayırım yapmadan yerine getirirler. Onlar gerçekten yiğit, gururlu ve azametlidirler. Doğuda ve batıda yaptıkları fevkalade fetihler onların imparatorluğunu Afrika, Asya ve Avrupa'da genişletti. İstanbul'daki yabancıların dinleri, mükemmel İslam dini tarafından yüksek saygı gördü. Gerçekten Türkler, diğer milletlerden ve onların cemaat ve tarikatlarından daha derin olarak dinlerinin verdiği ilhamla hareket ederler. Bu yücelikten dolayı onlar tatlı, sadık ve güvenilirdir. Bizim misyonerlerimizin edindiği tecrübeye göre, bir Türk ağasının koruyuculuğu bir Hristiyan Rum veya Ermeni dönmeye tercih edilir. Eğer Türkler arasında insaniyetsiz ve barbar olanlar varsa, böyleleri ancak dönmelerdir.."
   1690'larda İstanbul'da kalan Fransız seyyah Jean du Mont da şunları yazmıştır :
"Onlar hemen hemen her şeyde bizim tam tersimizdir. Biz yeni bir usul, yeni bir moda bulunca eski adetlerimizi hemen terk ederiz. Türkler bu yüzden Fransızları dönek ve kararsız olarak nitelerler. İtiraf etmeliyim ki onların huyuyla bizimkini incelediğim zaman, önyargılardan mümkün olduğunca arındıktan sonra, bu milletin dehasına ciddi olarak saygı duydum.."
   1611'de gelen İskoç Lithgow ;
"Türkler inanırlar ki herkesin kaderi önceden alnına yazılmıştır. Bu yüzden en kaçınılmaz tehlikelerde öncülük ederler.." der ve Rumeli ile Anadolu'da yaşayan Türkleri şöyle tanımlar :
"Bunlar genellikle iyi karakterlidirler. Ne avare, ne de gereksiz çalışkandırlar. Padişaha köle gibi bağlıdırlar. Erkeklerin başları daima tıraşlıdır. Yalnız tepede bir tutam saç bırakırlar. Sakalları uzundur, ciddiyet ifadesi için bırakılır... Kadınlar alçak boylu ve topludurlar. Dışarıdayken örtünürler, korkarlar ve örtünürler. Halbuki evde çok güzeldirler. Simsiyah kaşlı, geniş ağızlı ve iri gözlüdürler.."
   Hollandalı de Bruyn ; notlarında "kebin" denilen bir evlenme hakkında bilgi verir. Bir süre için, geçici olarak bir kadınla evlenmek, uzun zaman ülkesinden ayrı kalan yabancıların Osmanlı sınırları içinde, yerli Rum kızlarıyla yaptıkları bir evlilik türü.. Böyle bir evlenme için iki taraf anlaştıktan sonra kadı önünde evlenme akdi yapılırdı. Süre dolduğunda kadına, daha önce belirlenmiş miktar ödenirdi..
   John Morritt 1794'de Viyana'dan İstanbul'a seyahat eden bir İngilizdir. Coşkulu bir üsluba sahip olan Morritt, "Varlıklı ve eğitimli İngiliz gezgini" tipinin temsilcisidir ve ailesine yazdığı mektuplarda Osmanlı'yı ustalıkla resmetmiştir. Morritt, "Temeşvar ile Hermannstadt arasında küçük bir han"dan ailesine şu satırları yazar :
"Burada Macarca'dan Ulahça'ya kadar birçok dil konuşuluyor.. Biraz ileride Rumca ve Türkçe konuşuyorlar, Viyana ile Konstantinople arasında dil altı kez değişiyor, şöyle ki : Almanca, Slovakça, Macarca, Ulahça, Rumca ve Türkçe.. Dünyanın hiçbir yerinde, bu kadar küçük bir alan içinde bu kadar fazla sayıda dil konuşulduğunu sanmıyorum. Erdel kesinlikle hoş ve belki de verimli bir şehir, ancak sınırda olduğu için Türk saldırılarına açık, bu yüzden de tarım, olması gerektiği gibi gelişmiş değil. Türklerin de onlarla neredeyse hiç ticareti yok.."
   Gezi notlarının sonraki satırlarında Morritt, imparatorluğun belli şehirler üzerindeki hakimiyetinden, yolculuk güzergahlarından ve kültürel geleneklerinden bahseder :
"Haritada göreceğiniz gibi Erdel'den ayrılmamızdan çok az bir süre sonra Türk topraklarına girdik. Osmanlı Devleti'ne ait olan ilk eyalet niteliğindeki Eflak, Eflak Voyvodalığı'nın doğrudan yönetimi altındadır ve tamamen Hristiyanlardan oluşur. İttifak antlaşmasına göre ; Türklerin burada ibadet yapmaları veya eşlerini yanlarında getirmeleri yasaktır.. Bükreş'e giderken Arjis ve Pitesti şehirlerinden geçtik. Gerçi her ikisi de küçük, ama haritanızda muhtemelen bunları görebilirsiniz. Erdel'den ayrılırken yataklarımıza, masalarımıza ve sandalyelerimize veda ettik. Çünkü gerek Rum Hıristiyan kökenli Eflaklar gerekse Türkler hiçbir zaman yüksek bir sandalyede oturmazlar ve her zaman kıyafetleriyle birlikte halıların üzerinde uyurlar.." Ve devam ediyor :
"Hermannstadt'tan ayrıldığımızdan beri bir Yunan ülkesinde yol alıyoruz ve her şey o kadar yeni, o kadar sıra dışı ki sanki kendimizi 1001 Gece Masalları'nın içinde bulmuş gibiyiz. Buraya vardığımızda başkente gitmek üzere olan habercilerle karşılaştık ve bizi de götürmeleri konusunda anlaştık. İki yeniçeri göz kulak olmak için yol boyunca bize eşlik ediyor. Burada her şey için onlara çok para ödüyoruz, ama onlar da bütün yol boyunca, herhangi bir zahmete katlanmadan ve tercümanımız olmaksızın yiyecek, ev ve istediğimiz her şeyi bulmamızı sağlıyorlar. Yaklaşık dokuz gün içinde Konstantinople'de olmayı umuyoruz ; taşıtla yaklaşık on beş gün sürüyor ve yol çok kötü. Bize söylendiğine göre tüccarlar ve diğer kişiler bu yoldan her gün geçtikleri için burada hiçbir tehlike yokmuş.." 
  
   Diğer Avrupalı gezginler, lojistikle ve Osmanlı topraklarında seyahat etmenin niteliğiyle ilgili bu tip konulardan daha detaylı olarak bahsetmektedirler. 1554-1562 arasında Osmanlı topraklarında kalarak Osmanlı'nın işleyişine epey aşina olan Habsburgların Osmanlı elçisi Ogier Ghiselin de Busbecq bunlardan biridir..
   İstanbul'a karayoluyla giden Busbecq, dağ geçitlerinden, konaklama yerlerinden, şehirlerden, kalelerden ve Tuna'da kayık gezisinin ne kadar güvenli olduğundan bahseder..
   Busbecq, Belgrad'a ulaştığında buradaki Antik Roma yapılarını tasvir eder ve Avrupa'daki hükümdarlar onları durduracak kadar enerjik olmadıkları ve bu yönde örgütlenemedikleri için dizginlerinden boşanan Osmanlıların askeri gücü üzerinde durur.
   Mekanı, Osmanlıların ele geçirmiş olduğu ve ele geçirebileceği topraklar olarak ikiye ayırır. Belgrad ayırıcı bir hattır ve Busbecq'in "tüccarların antik (Roma dönemine ait) paralar" teklif ettiğine tanık olduğu ilk yerdir. Bu paraların geçerli oluşu Osmanlı topraklarına girildiğinin bir işaretidir, ki Busbecq'in küçümseyerek anlattığına göre bu topraklar rahat bir şekilde para saçmaya gönüllü olanlar dışındakilere kapalıdır :
"Aslına bakılırsa, Türklerin arasına gitmek isteyen biri, sınırı geçer geçmez cüzdanını açmaya ve ülkeden ayrılana kadar bir daha kapatmamaya hazır olmalıdır.. Para, başka türlü söz geçirilemeyecek olan inatçı kafalarını yatıştıran sihirli bir tılsım gibidir. Bu çıkarcı alışkanlık olmasa, Türklerin ülkesi yabancılar için aşırı sıcak veya aşırı soğuktan dolayı yalnızlığa mahkum olan topraklar kadar ulaşılmaz olurdu..."  
   

1 yorum:

Kerem ÖĞÜR dedi ki...

Teşekküerler.Çok işime yaradı. :)

Hürriyet

KAYNAK OLARAK KULLANDIĞIM KİTAPLAR..
-------------------------------------------------------
1.DEVLET-İ ALİYYE.I...HALİL İNALCIK 2.OSMANLILAR..HALİL İNALCIK
3.İMP.'UN EN UZUN YÜZYILI..İLBER ORTAYLI
4.SON İMP. OSMANLI..İLBER ORTAYLI
5.TARİHİN IŞIĞINDA..İLBER ORTAYLI
6.OSM. TOPLUMUNDA AİLE..İLBER ORTAYLI
7.OSM.'YI YENİDEN KEŞFETMEK..İ.ORTAYLI
8.BATILILAŞMA YOLUNDA..İLBER ORTAYLI
9.OSMANLI TARİHİ..A.DE LAMARTINE
10.OSMANLI..CAROLİNE FİNKEL
11.OSM.İMP.TARİHİ..NICOLEA JORGA
12,BÜYÜK TÜRK..NICOLEA JORGA
13.YENİLMEZ TÜRK...NICOLEA JORGA
14.TÜRKİYE TARİHİ..ED.SİNA AKŞİN
15.OSM.DÜNYASI VE İNSANLARI..GÜLGÜN ÜÇEL
16.OSMANLI ORDUSU..GÜLGÜN ÜÇEL-AYBET
17,BU MÜLKÜN SULTANLARI..NECDET SAKAOĞLU 18.YENİÇERİLER..REŞAT EKREM KOÇU
19.SON PADİŞAH..YILMAZ ÇETİNER
20.SORULARLA OSM. ..ERHAN AFYONCU
21. SOKOLLU ...RADOVAN SAMARCIC
22. OSM.İMP.TARİHİ...A.CEVDET PAŞA
23. OSM.GERÇEĞİ..ERDOĞAN AYDIN
24. FATİH VE FETİH..ERDOĞAN AYDIN
25.KADINLAR SALTANATI..A.REFİK ALTINAY
26.DOĞU'YA BAKIŞ..GERALD MACLEAN
27.AT SIRTINDA ANADOLU..FREDERIC BURNABY
28.ABDÜLMECİD..HIFZI TOPUZ
29.ŞAH SULTAN ..İSKENDER PALA
30.FLORANSA BÜYÜCÜSÜ..S.RUSHDIE
31.TARİHİMİZLE YÜZLEŞMEK..EMRE KONGAR
32.PARİS'TE BİR OSM.SEFİRİ..ŞEVKET RADO
33.TARİHİN SAKLANAN YÜZÜ..ÇETİN ALTAN
34.OSM.İMP.'DA SON 300 YIL..ALAIN PALMER
35.KONSTANTİNİYYE..PHİLİP MANSELL
36.TÜRKİYE'NİN SİYASİ İNTİHARI..CENGİZ ÖZAKINCI
37.BU VATAN BÖYLE KURTULDU..EROL MÜTERCİMLER
38.16.YÜZYILDA İSTANBUL..METİN AND
39. ERKEN MODERN OSMANLILAR.. VIRGINIA H. AKSAN-DANIEL GOFFMAN
40."POPÜLER TARİH" VE "NTV TARİH " DERGİLERİ
41.İKİNCİ ADAM..Ş.SÜREYYA AYDEMİR
42.HAYAT..AYŞE KULİN
43.DEVRİM VE DEMOKRASİ..NUMAN ESİN
44.BİR NUMARALI TANIK..KURTUL ALTUĞ
45.İHTİLALİN MANTIĞI..Ş.S.AYDEMİR
46.KUTSAL İSYAN...HASAN İZZETTİN DİNAMO
47.KUTSAL BARIŞ...HASAN İZZETTİN DİNAMO
48.ÇÖL KRALİÇESİ...JANET WALLACH
49.YÖNETMENLER,FİLMLER,ÜLKELER..A.DORSAY
50.AY HIRSIZI...SUNAY AKIN
51.ONLAR HEP ORADAYDI...SUNAY AKIN
52.KULE CANBAZI...SUNAY AKIN
53.LÜZUMSUZ BİLGİLER ANSİKLOPEDİSİ..TAMER KORUGAN
54.PRENS..NİCCOLO MACHİAVELLİ
55.İSTANBUL'DA BİR ZÜRAFA..SUNAY AKIN
56.KIZ KULESİNDEKİ KIZILDERİLİ..S.AKIN
57.AH BEYOĞLU,VAH BEYOĞLU..SALAH BİRSEL
58.İSTANBUL-PARİS..SALAH BİRSEL
59.YAVUZ'UN KÜPESİ..ERHAN AFYONCU
60.OSMANLI PADİŞAHLARININ HAYAT HİKAYELERİ...YILMAZ ÖZTUNA
61.BİZİM DİPLOMATLAR..BİLAL N.ŞİMŞİR
62.KİM VAR İMİŞ BİZ BURADA YOĞ İKEN..CEMAL KAFADAR
63.RÜZGARIN GÖLGESİ..CARLOS RUIZ ZAFON
64.MELEĞİN OYUNU..CARLOS RUIZ ZAFON
65.ORTA DOĞU..TAYYAR ARI
66.ABD-ORTA DOĞU-TÜRKİYE..HALUK GERGER
67.ORTA DOĞU.. BERNARD LEWIS
68.ON BİR CUMHURBAŞKANI ON BİR ÖYKÜ.. CÜNEYT ARCAYÜREK
69.ÖFKELİ YILLAR...ALTAN ÖYMEN
70.ATATÜRK'TEN SONRA BUGÜNLERE NASIL GELDİK ?..CÜNEYT ARCAYÜREK
71.ÇANKAYA...CÜNEYT ARCAYÜREK
72.DEMOKRASİNİN İLK YILLARI..C.ARCAYÜREK
73.YENİ İKTİDAR,YENİ DÖNEM..C.ARCAYÜREK
74.BİR İKTİDAR,BİR İHTİLAL..C.ARCAYÜREK
75.NEREDEYSE BİR BALİNA..STEVE JONES
76.MOSSAD GİZLİ TARİHİ...GORDON THOMAS
77.BARIŞA SON VEREN BARIŞ...DAVID FROMKIN
78.SULARIN GETİRDİĞİ PADİŞAH..CAHİT ÜLKÜ
79.TANK SESİYLE UYANMAK..HASAN CEMAL
80.BİR MANİNİZ YOKSA.. ...AYFER TUNÇ
81.ALATURKAFRANKA..ERCAN ÇİTLİOĞLU
82.SUÇUMUZ MÜKEMMEL OLMAK..S.DUMAN
83.DARBE...STEPHEN KINZER
84.ÖZAL HİKAYESİ..HASAN CEMAL
85.TURGUT NEREDEN KOŞUYOR ? ..E.ÇÖLAŞAN
86.YEDİ TEPE ANADOLU...ALİ CANİP OLGUNLU
87."K", "DERBEDER BİR KAHİN"...CANSU YILMAZÇELİK
88.LATİFE HANIM...İPEK ÇALIŞLAR
89."K",YIKIK BİR SARAYDIR DÜNYA..PERİHAN ÖZCAN
90.BEYAZ PERDEDE KIRMIZI FİLMLER.. ATİLLA DORSAY
91.TEK ADAM..Ş.SÜREYYA AYDEMİR
92.DAHİLER VE AŞKLARI...ÖZCAN ERDOĞAN
93.HAYATIM KİTAP..YAŞAR AKSOY
94.BOĞAZİÇİ ŞINGIR MINGIR..SALAH BİRSEL
95.BİR EKONOMİK TETİKÇİNİN İTİRAFLARI...JOHN PERKİNS
96.CUMHURİYET TARİHİ YALANLARI 1. VE 2. CİLT...SİNAN MEYDAN
97. KOMPLO TEORİLERİ..EROL MÜTERCİMLER
98.ÖNCE KADINLAR VE ÇOCUKLAR..SUNAY AKIN
99.BİR ÇİFT AYAKKABI..SUNAY AKIN
100. BENİM CUMHURİYET'İM..EMİNE UŞAKLIGİL
101.DARAĞACINDA ÜÇ FİDAN..NİHAT BEHRAM
102.NEREYE..CAN DÜNDAR
103.İSTANBUL'DAN SAYFALAR..İLBER ORTAYLI
104.BİZİM İZMİRİMİZ..MELİH GÜRSOY
105.GİZLENEN TARİH..BRİAN HAUGHTON
106.BERGAMA DÜŞLERİMİN ŞEHRİ,İZMİR SEVDAM..SELAHATTİN TURAL
107.GÖLGEDEKİLER..CAN DÜNDAR
108.KIRMIZI BİSİKLET..CAN DÜNDAR
109.YAKAMDAKİ YÜZLER..CAN DÜNDAR
110.GEÇMİŞ AYRINTIDA SAKLIDIR..CEMİL KOÇAK